KSIĄŻNICA CIESZYŃSKA
43-400 Cieszyn, ul. Mennicza 46
tel.: (33) 851 38 41, fax: (33) 851 38 45
e-mail: ksiaznica@kc-cieszyn.pl

Ochrona i konserwacja zbiorów

Zbiory Książnicy Cieszyńskiej wymagają szczególnego traktowania zarówno z uwagi na swoją wartość, jak i stan zachowania. Ich wszechstronną opieką zajmuje się specjalnie w tym celu utworzony Dział Ochrony i Konserwacji Zbiorów. Na podstawie analizy warunków przechowywania zabytkowych kolekcji książkowych, w jakich znajdowały się one na początku lat dziewięćdziesiątych, po dokonaniu przeglądu oraz wspierając się doświadczeniami innych bibliotek posiadających zabytkowe zbiory, w 1995 r. opracowano dla Książnicy Cieszyńskiej kompleksowy program i konserwacji ochrony zbiorów. Zawiera on zasady i plany działań, których wdrożenie pozwolić miało na wszechstronne zabezpieczenie zarówno pojedynczych obiektów, jak i całego zasobu. Program ten, zaktualizowany 2001 roku w związku z umieszczeniem zbiorów Książnicy Cieszyńskiej w nowej siedzibie, jest na bieżąco modyfikowany stosownie do rozwoju wiedzy i postępów technologicznych. Realizowany na kilku płaszczyznach, w ścisłej współpracy z pozostałymi Działami obejmuje następujące działania:

1. zapewnienie optymalnego dla wszystkich kategorii zbiorów klimatu, czyli temperatury od 16 do 20º C i wilgotności względnej od 45 do 55% poprzez stosowanie klimatyzacji centralnej, korygowanej i uzupełnianej działaniem przenośnych urządzeń osuszających lub nawilżających;
2. wprowadzenie wewnętrznych norm regulujących sposób korzystania ze zbiorów: zasad przechowywania, przenoszenia i użytkowania w czasie opracowywania oraz udostępniania (w tym np. ograniczenia wykonywania fotografii, kopii ksero i eksponowania niektórych części zbiorów);
3. prowadzenie stałego nadzoru i okresowych kontroli stopnia zainfekowania księgozbioru, poprzez przeglądy kompleksowe i interwencyjne aktualizujące wiedzę na temat stanu zachowania zbiorów i prognozujące potrzeby w tym zakresie;
4. wykonywanie dezynfekcji zainfekowanych części zbiorów oraz nabytków;
5. zabezpieczanie i naprawa wytypowanych grup i jednostek (poważnie uszkodzonych lub/i szczególnie cennych) w pracowni introligatorskiej;
6. konserwacja kompleksowa lub zachowawcza wytypowanych obiektów;
7. konsultacje na potrzeby instytucji lub osób prywatnych dotyczące spraw związanych z zabezpieczeniem, przechowywaniem i dezynfekcją ich zbiorów.

Istotna poprawa warunków przechowywania nastąpiła w latach 2007-2010 wraz z realizacją projektu „Ochrona i konserwacja cieszyńskiego dziedzictwa piśmienniczego”, na który złożyły się m.in. inwestycje uzupełniające i unowocześniające istniejącą infrastrukturę techniczną.

 

Warunki przechowywania zbiorów
Zbiory przechowywane są w kilku klimatyzowanych magazynach (Fot. 1). Warunki klimatyczne monitoruje nowoczesny system elektroniczny przesyłający informacje drogą radiową. System ten obsługuje również pomieszczenia, w których udostępniane są zbiory: czytelnię zbiorów specjalnych, czytelnię główną i sale wystawowe (Fot. 2). Właściwe parametry wilgotności względnej i temperatury poza magazynami regulowane są dzięki przenośnym urządzeniom osuszającym i nawilżającym (wiele z nich wyposażonych jest w lampy UV) oraz klimatyzatory naścienne. Pracownie i czytelnie wyposażono również w urządzenia oczyszczające powietrze. Dwa z czterech magazynów posiadają regały kompaktowe (jeden z nich zmodernizowany w 2001 roku, drugi w ramach projektu „Ochrona i konserwacja cieszyńskiego dziedzictwa piśmienniczego” w 2008 roku) (Fot. 3); księgozbiór L. J. Szersznika umieszczony jest na oryginalnych, odrestaurowanych regałach drewnianych. W magazynie położonym na najwyższej kondygnacji, z uwagi na jego właściwości konstrukcyjne, nadal wykorzystywane są metalowo-drewniane regały stacjonarne. Zbiory mikrofilmowe zgromadzone zostały w pomieszczeniu o odpowiednio obniżonej temperaturze w metalowych szufladach.



Warunki udostępniania zbiorów
Ze względu na bezpieczeństwo zbiorów określono sposób, w jaki mogą korzystać z nich bibliotekarze oraz czytelnicy. W czytelniach udostępniane są tylko te materiały, których stan zachowania na to pozwala. Obiekty bez opraw i obwolut muszą leżeć płasko na całej swojej powierzchni, na podkładkach, które przekazuje wraz z materiałami bibliotekarz. Nie można na nich wykonywać własnych oznaczeń i notatek, przyklejać kartek samoprzylepnych ani stosować w ich przypadku zakładek wykonanych ze zwykłego, zwłaszcza zadrukowanego, papieru, lecz jedynie z papieru bezkwasowego. Niedopuszczalne jest wodzenie palcem po stronie, nie można na materiałach wypożyczonych opierać się ani podkładać ich pod sporządzane przez siebie notatki. Druki i rękopisy wielkoformatowe (np. mapy) udostępnione mogą być tylko pod osłoną z ochronnej folii. Druki i rękopisy zdigitalizowane są udostępniane tylko w wersji cyfrowej. Korzystanie z opasłych woluminów umożliwia komplet specjalnych podkładek i obciążników.

W czytelni głównej możliwe jest wykonywanie własnych fotografii (bez użycia lampy) na przygotowanym w tym celu stanowisku. Nie wykonuje się kopii kserograficznych rękopisów oraz druków wydanych przed 1950 rokiem. Bibliotekarz może nie udostępnić obiektu do fotografowania bądź kserowania ze względu na jego stan zachowania lub konstrukcję i idącą za tym potencjalną możliwość uszkodzenia (np. współczesnych książek klejonych).

Zbiory Książnicy Cieszyńskiej udostępniane są również na wystawach czasowych w salach ekspozycyjnych ulokowanych w zabytkowych piwnicach, wyposażonych w gabloty konstrukcyjnie przystosowane do eksponowania książek, zabezpieczanych przez system podpórek i specjalne taśmy mocujące. Ilość światła jest ograniczona do niezbędnego minimum i kontrolowana.



Przeglądy
Wszyscy pracownicy biblioteki zobowiązani są zwracać uwagę na wszelkie niepokojące symptomy rzeczywistych i potencjalnych zagrożeń dotyczących zbiorów. Zmiany zachodzące w stanie zachowania zabytkowych kolekcji są nieuchronne i wynikają z całego szeregu przyczyn. Dlatego tak ważne jest, aby regularnie kontrolować całość zasobu, zwłaszcza po jego przemieszczeniu, awariach, dłuższym okresie udostępniania lub eksponowania. Kompleksowe przeglądy całości lub większych partii zbiorów przeprowadzono kilkakrotnie: w 1993, 1995/1996, 1999, 2001 i 2003 roku. Ostatni z nich ma szczególne znaczenie, ponieważ był to pierwszy kompleksowy przegląd po skomasowaniu zbiorów w jednym budynku i ustabilizowaniu się tam warunków klimatycznych. Przeglądem objęto 29 000 woluminów. W jego wyniku wydzielono obiekty do dezynfekcji, określono stan zachowania oraz oszacowano potrzeby związane z zabezpieczeniem, naprawą i konserwacją.

Kolejny, niestandardowy przegląd miał miejsce w latach 2007-2010 w związku z przygotowywaniem księgozbioru L. J. Szersznika oraz starych druków z kolekcji Czytelni Ludowej i Dekanatu do transportu i dezynfekcji (działania związane z realizacją projektu „Ochrona i konserwacja cieszyńskiego dziedzictwa piśmienniczego”. Egzemplarze uszkodzone zostały wtedy zabezpieczone obwolutami ochronnymi lub – w razie konieczności – naprawione.



Dezynfekcja i dezynsekcja
Dezynfekcja i dezynsekcja zainfekowanych obiektów jest jednym z kluczowych składników profilaktyki, eliminuje bowiem zagrożenie rozszerzania się zarodników mikroorganizmów na pozostałą część zbiorów. Zabiegi te, wykonywane w komorze do dezynfekcji archiwaliów lub z zastosowaniem przekładek nasyconych środkiem toksycznym, zabijają ok. 95% mikroorganizmów oraz każdą postać rozwojową owadów żerujących w książkach. Zdezynfekowane zostały wszystkie rękopisy, archiwalia, stare druki, cymelia oraz nabytki (między innymi cała Biblioteka i Archiwum Parafii św. Marii Magdaleny, przejęta przez Książnicę kolekcja Zarządu Głównego Macierzy Ziemi Cieszyńskiej, Archiwum Parafii w Kończycach Wielkich). Od 2008 roku dezynfekcja przeprowadzana jest w nowoczesnej komorze PKF1 (Fot. 4), która znacznie ułatwia proces, przyspiesza go (komora jest większa, proces zachodzi szybciej) i sprawia, że jest bezpieczniejszy. Kontakt pracowników z komorą ogranicza się do włożenia i wysunięcia wsadu, wszelkie inne czynności sterowane są komputerowo i monitorowane przez producenta dzięki połączeniu internetowemu. (Komora zakupiona została ze środków EOG w ramach projektu „Ochrona i konserwacja cieszyńskiego dziedzictwa piśmienniczego”).


 
Zabezpieczenia introligatorskie
Zabezpieczenie zewnętrzne obiektów ma podstawowe znaczenie w działalności profilaktycznej. W zależności od potrzeb stosowane są gotowe pudła, teczki lub koperty z tektury i papieru bezkwasowego. Dla obiektów nietypowych pracownia introligatorska przygotowuje pojedyncze obwoluty i teczki, dokonując jednocześnie niezbędnych napraw (Fot. 5). W obwoluty z kartonu bezkwasowego zaopatrzono wszystkie inkunabuły, a także obiekty z oprawami z białej skóry, tłoczone czy zdobione w sposób szczególny. Na bieżąco zabezpieczane są oprawy posiadające wystające elementy, mogące uszkadzać sąsiednie woluminy, oraz obiekty zniszczone. Księgi pozbawione opraw zabezpieczane są odpowiednimi pudełkami lub wyposażane w kartonowe okładki. Obwoluty zniszczone w trakcie użytkowania są wymieniane. Do tej pory w przedstawiony wyżej sposób zabezpieczony został księgozbiór L. J. Szersznika oraz kolekcje starych druków wchodzące w skład pozostałych księgozbiorów. W trakcie opracowywania druków XIX- i XX-wiecznych odpowiednie zabezpieczenia wprowadzają też bibliotekarze. W pudłach i teczkach uporządkowane zostały rękopisy i archiwalia oraz czasopisma.

Pracowania introligatorska (Fot. 6) wykonuje także zlecenia wynikające z doraźnych potrzeb Książnicy, przede wszystkim jednak związane z porządkowaniem i zabezpieczaniem określonych części księgozbioru, np. archiwaliów, rękopisów, czasopism. Może to być samo zabezpieczanie z wykonaniem tylko niezbędnych napraw, naprawa i regeneracja opraw, porządkowanie i zabezpieczanie materiałów archiwalnych, czy też skomplikowane naprawy pojedynczych obiektów, obejmujące naprawę bloku książki i zachowawczą konserwację oprawy. Trwają naprawy opraw starych druków, wdrożono też realizację zabezpieczania czasopism (rozpoczynając od „Gwiazdki Cieszyńskiej”). Do napraw czasopism wykorzystywana jest w szerokim zakresie nowo zakupiona laminarka.

Działająca od początku istnienia Książnicy pracownia introligatorska dostosowała swoje prace do specyficznych potrzeb księgozbioru zabytkowego. Każdy trafiający tu obiekt traktowany jest indywidualnie, a naprawa uwzględnia również normy konserwatorskie w odniesieniu do stosowanych materiałów i środków. Specjalizacja pracowni w zakresie wymaganym w odniesieniu do zbiorów historycznych pozwala na wykonywanie skomplikowanych napraw, pomysłowych zabezpieczeń, a także, w razie konieczności, wszelkiego rodzaju szybkich interwencji introligatorskich, jak np. przygotowanie zespołu starych druków do transportu czy czasopism do digitalizacji.

Dzięki wyposażeniu pracowni w niezbędne sprzęty i urządzenia, które nabyte zostały w ramach projektu ”Ochrona i konserwacja cieszyńskiego dziedzictwa piśmienniczego”, zakres wykonywanych napraw mógł zostać poszerzony, a ich przebieg – ułatwiony i przyśpieszony. W ciągu roku pracownia introligatorska może wykonać obecnie ok. 200 różnego typu napraw, w zależności od rodzaju zniszczeń i przyjętego zakresu interwencji.

Do zadań pracowni introligatorskiej należy także nadzór nad sprawnym działaniem urządzeń zapewniających właściwe warunki klimatyczne oraz infrastrukturą techniczną budynku, w którym zlokalizowana jest Książnica Cieszyńska.



Konserwacja wybranych obiektów
Posiadanie własnej, dobrze wyposażonej pracowni konserwatorskiej zapewnia Książnicy możliwość przeprowadzania we własnym zakresie kompleksowych prac konserwatorskich w odniesieniu do pojedynczych, wybranych obiektów (Fot. 7). Celem tego rodzaju zabiegów jest powstrzymanie procesów destrukcji obiektu oraz przywrócenie mu pełni walorów użytkowych i estetycznych. Obok stanu zachowania, o podjęciu zabiegów konserwatorskich decyduje również wartość historyczna obiektu. Dla każdego wybranego według takich kryteriów druku czy rękopisu opracowywany jest program prac odpowiadający jego stanowi zachowania i charakterowi. Zakres prac inny jest dla książki, inny dla grafiki czy akwareli, inny dla rękopiśmiennego kodeksu z barwnymi iluminacjami, a jeszcze inny w przypadku pilnej interwencji wobec dużego zespołu. Do prac używane są materiały najwyższej jakości, spełniające wymogi konserwatorskie. Ingerencja konserwatorska z zasady ograniczana jest do niezbędnego minimum.

W skład zbiorów Książnicy Cieszyńskiej wchodzi wiele cennych druków i rękopisów, którym ze względu na stan zachowania grozi zniszczenie, o ile w stosunkowo krótkim czasie nie zostaną poddane kompleksowym zabiegom konserwatorskim. Zostały one wyselekcjonowane w trakcie przeprowadzonych przeglądów, a ich liczbę określono na ok. 800 egzemplarzy. Po weryfikacji ich wartości historycznej liczbę obiektów przeznaczonych do natychmiastowej konserwacji ostatecznie ograniczono do ok. 300, z czego do tej pory zakonserwowano ok. 140 woluminów oprawnych, ok. 25 jednostek inwentarzowych rękopisów i kilkanaście obiektów wielkoformatowych. W latach 1999-2000 zadecydowano o poddaniu konserwacji zespołu Archiwaliów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i do końca 2010 roku poddano konserwacji 6 pudeł z najbardziej uszkodzonych wiązek (871 numerów inwentarzowych).

Pracownia konserwacji podejmuje szereg działań o charakterze interwencyjnym w związku z przygotowaniem materiałów na wystawy czy akcją masowego odkwaszania, przeprowadzoną w latach 2005-2006 dzięki współpracy i wsparciu Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie. Wyselekcjonowano materiały z Tek Regera, które nie kwalifikowały się do masowego odkwaszania i poddano je zachowawczym zabiegom konserwatorskim (w kilku przypadkach podjęto prace kompleksowe). W pracowni własnej odkwaszaniu i konserwacji poddano ponad 3000 kart. Ogółem odkwaszono ponad 33000 kart i 30 woluminów oprawnych z Tek Regera i APTL.

Równolegle z konserwacjami przeprowadzanymi w pracowni własnej, w miarę możliwości książki przekazywane są do konserwacji także w pracowniach zewnętrznych. Pierwsze konserwacje przeprowadzone zostały właśnie poza Cieszynem w związku z zalaniem ok. 1000 książek w 1987 roku. Zapoczątkowało to systematyczną akcję ratowania uszkodzonych obiektów. Część z nich zakonserwowano bezpłatnie w kilku działających w kraju pracowniach, konserwację innych umożliwiły różnego rodzaju dotacje przeznaczone na odpłatną konserwację w pracowniach prywatnych, pochodzące z różnych źródeł (m.in. Generalny Konserwator Zabytków, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Fundacja Polsko-Niemiecka, Prezydent Miasta Lucerny). Innym, wspomagającym te działania rozwiązaniem było przyjęcie niektórych obiektów przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz Akademię Sztuk Pięknych w Warszawie do nieodpłatnej konserwacji, wykonywanej w ramach zajęć przez studentów jako ich prace dyplomowe. Przykładem może być stojący dzisiaj w magazynie księgozbioru L. J. Szersznika  Globus Jüttnera, konserwowany w pracowniach zakładu Konserwacji UMK w Toruniu. Dzięki projektowi „Ochrona i konserwacja cieszyńskiego dziedzictwa piśmienniczego” zakonserwowano kolejne 22 obiekty, głównie rękopisy i inkunabuły (Fot. 9).

W ramach tegoż projektu pracownie konserwatorskie i introligatorska otrzymały nowe umeblowanie oraz wiele sprzętów i urządzeń ułatwiających pracę i umożliwiających dokonywanie różnorodnych badań. Zakupiono m.in. dygestorium do prac z substancjami toksycznymi, gilotynę z elektrycznym ostrzem do przycinania dużej ilości kart, laminarkę do profesjonalnej laminacji, mikroskop z funkcją wykonywania fotografii, dużą suszarkę ramową, podgrzewany stół niskociśnieniowy i podświetlaną nadstawkę ssącą, dejonizator, elektroniczną wagę, pH-metr, mieszadło, luksomierz oraz lodówkę (Fot. 8). Na potrzeby własne oraz czytelników dział konserwacji prowadzi niedużą pracownię fotograficzną.


 
Konsultacje na potrzeby instytucji lub osób prywatnych dotyczące spraw związanych z zabezpieczeniem, przechowywaniem i dezynfekcją ich zbiorów


Dział Ochrony i Konserwacji Zbiorów Książnicy Cieszyńskiej wielokrotnie rozszerzał swoją działalność poza macierzystą instytucję, udzielając konsultacji i pomocy innym cieszyńskim instytucjom przechowującym zabytkowe i współczesne księgozbiory i archiwalia (m.in. Muzeum Śląska Cieszyńskiego, Biblioteka Tschammera, Archiwum Państwowe w Katowicach oddział w Cieszynie, Biblioteka i Archiwum Parafii św. Marii Magdaleny, Biblioteka klasztoru oo. Bonifratrów, Sąd Okręgowy). Ścisła współpraca kontynuowana jest pomiędzy partnerami zakończonego w 2010 roku projektu realizowanego w oparciu o fundusze z EOG: Parafią Ewangelicko-Augsburską (Biblioteka i Archiwum im Tschammera), Klasztorem oo. Bonifratrów (Biblioteka i Archiwum), Muzeum Śląska Cieszyńskiego (Biblioteka Muzeum) i cieszyńskim oddziałem Archiwum Państwowego w Katowicach. Poza tym prowadzona jest ścisła współpraca z innymi pracowniami konserwacji, zwłaszcza z Biblioteką Narodową, w ramach programów ochrony zbiorów, metod konserwacji i profilaktyki.

Dział Ochrony i Konserwacji Zbiorów służy radą i – o ile to możliwe – pomocą również osobom indywidualnym, zwracającym się do niego z problemami związanymi ze stanem zachowania własnych kolekcji książek. Niejednokrotnie udzielano wsparcia merytorycznego również parafiom i innym instytucjom w sprawach ich archiwów czy zbiorów innego typu, przyczyniając się w ten sposób do przetrwania zabytkowych zbiorów indywidualnych i instytucjonalnych w regionie.

Wykorzystując doświadczenia nabyte w czasie swojej działalności, a zwłaszcza w rezultacie projektu „Ochrona i konserwacja cieszyńskiego dziedzictwa piśmienniczego” Książnica zorganizowała w 2010 roku międzynarodową konferencję „Między teorią a praktyką”, poświęconą problemom ochrony zbiorów w małych bibliotekach i archiwach  (Fot 10). Swoją wiedzę Dział Ochrony i Konserwacji stara się systematycznie upowszechniać za pośrednictwem pokazów i lekcji bibliotecznych, adresowanych do czytelników – użytkowników w różnym wieku: od dzieci (Fot. 11, 12) i młodzieży szkolnej po słuchaczy uniwersytetu III wieku i klub seniora.


 

Ta strona używa plików cookies. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookies, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. Zamknij