Pod koniec 2025 r. ukazał się nowy tom serii wydawniczej Bibliotheca Tessinensis, wydawanej od 2004 r. przez Książnicę Cieszyńską oraz Ośrodek Dokumentacyjny Kongresu Polaków w Republice Czeskiej. Edycja przygotowana pod redakcją prof. Janusza Spyry została zatytułowana „Źródła narracyjne do dziejów Kościoła katolickiego na Śląsku Cieszyńskim od XVI do połowy XIX wieku”. Jej wydanie sfinansowano ze środków Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki w ramach projektu „Walka, rywalizacja, koegzystencja. Źródła do dziejów wyznaniowych Śląska Cieszyńskiego (od połowy XVI do połowy XIX wieku)”.
Nowemu tomowi serii Bibliotheca Tessinensis towarzyszy wystawa, która koresponduje z jego tematyką, prezentując najważniejsze źródła do dziejów Kościoła katolickiego w regionie oraz ukazując je w szerokim kontekście historycznym, wyznaniowym i kulturowym. Wernisaż odbędzie się 6 lutego 2026 roku o godz. 14.00 w galerii wystawowej Książnicy Cieszyńskiej.
Ekspozycja została przygotowana przez Agnieszkę Laskowską i dr Renatę Czyż pod kierunkiem prof. Janusza Spyry. Wystawa zaprasza do refleksji nad dziejami Kościoła katolickiego na Śląsku Cieszyńskim – od pierwszych stuleci obecności chrześcijaństwa na tych ziemiach aż po pierwszą połowę XIX stulecia. Jej celem jest ukazanie różnorodnych aspektów funkcjonowania Kościoła w regionie: od organizacji struktur parafialnych, poprzez działalność duszpasterską, po rozwój katolickiej duchowości i znaczenie wspólnot zakonnych.
Śląsk Cieszyński od XVI wieku był obszarem zróżnicowanym wyznaniowo, a Kościół katolicki odgrywał w życiu mieszkańców ogromną rolę, co znajduje odbicie w archiwaliach i drukach prezentowanych na wystawie. Mimo iż badania nad historią Kościoła katolickiego na Śląsku Cieszyńskim mają długą tradycję, znaczna część materiału źródłowego – zarówno urzędowego, jak i narracyjnego – pozostawała nie tylko niepublikowana, lecz także niedostępna szerszemu gronu odbiorców. Przygotowana ekspozycja po raz pierwszy przedstawia tego typu zabytki w tak szerokim i zarazem usystematyzowanym ujęciu.
Tytuł wystawy – „Ad maiorem Dei gloriam” (AMDG) – nawiązuje do łacińskiej dewizy św. Ignacego Loyoli i Towarzystwa Jezusowego. Sentencja ta, wyrażająca istotę Ćwiczeń duchowych, i ideał całkowitego oddania się służbie Bogu poprzez wszechstronne doskonalenie duchowe i intelektualne, może być odczytywana jako metaforyczny opis dynamicznej ekspansji Kościoła katolickiego na Śląsku Cieszyńskim – zarówno w sensie organizacyjnym, jak i ideowym.
Korzenie Kościoła katolickiego na ziemi cieszyńskiej sięgają początków państwowości polskiej. Już od 1000 r., po utworzeniu diecezji wrocławskiej przez Bolesława Chrobrego, obszar ten należał do jej jurysdykcji, a jego kultura religijna rozwijała się nieprzerwanie przez kolejne stulecia. Wystawa prowadzi zwiedzających przez dzieje zorganizowanego kultu religijnego – od najstarszego zachowanego zabytku chrześcijańskiego regionu, Rotundy św. Mikołaja, poprzez kształtowanie się sieci parafialnej i zakonnej, okres osłabienia struktur kościelnych w dobie reformacji, ich odbudowę w czasach reformy katolickiej po Soborze Trydenckim, reorganizację życia religijnego w XVIII wieku, aż po XIX‑wieczny rozkwit katolickiej duchowości.
W pierwszej części ekspozycji zaprezentowano archiwalia dotyczące najstarszych miejsc kultu religijnego w Cieszynie – Rotundy św. Mikołaja oraz kościoła parafialnego św. Marii Magdaleny. Dalej zobaczyć można najwcześniejsze rękopisy związane z początkiem życia zakonnego w mieście, związane z działalnością dominikanów, franciszkanów i benedyktynów. Wśród prezentowanych obiektów znajdują się kazanie dominikanina Marianusa Richera wygłoszone z okazji pięćsetlecia założenia cieszyńskiego konwentu oraz historyczno‑prawny traktat opata benedyktyńskiego Lamberta Klöhna Deductio iuris…, zawierający sześćdziesiąt trzy regesty średniowiecznych dokumentów dotyczących dóbr klasztornych.
Szczególne miejsce zajmuje okres reformacji, której początki w księstwie cieszyńskim miały charakter przede wszystkim elitarny i polityczny. Symbolicznym świadectwem tej epoki jest unikatowy egzemplarz tzw. Biblii wrześniowej.
Kolejna część ekspozycji poświęcona została kontrreformacji, zapoczątkowanej konwersją księcia Wacława III Adama na katolicyzm, a następnie rozwijanej konsekwentnie po przejęciu władzy przez Habsburgów. W tej części wystawy ukazano działania Kościoła zmierzające do odzyskania utraconych dóbr oraz odbudowy struktur administracyjnych. Świadectwem tych procesów są księgi erekcyjne, dziekańskie i inwentarze parafialne oraz unikatowy rękopis Fryderyka Ferdynanda Chalika, proboszcza i dziekana we Frysztacie, dokumentujący funkcjonowanie miejscowego dekanatu.
Osobny blok tematyczny poświęcono działalności jezuitów – głównych realizatorów polityki rekatolizacyjnej w regionie. Zaprezentowany tu został odpis wyjednanego przez zakon dokumentu cesarskiego potwierdzającego obowiązywanie jeszcze w XVIII wieku statutu religijnego Elżbiety Lukrecji wymierzonego w protestantów oraz sprawozdania przełożonego Daniela Nitscha Annuae Residentiae Teschinensis S. J. Historia Residentiae Soc[ieta]tis Jesu Teschin[ens]is […] z lat 1694–1700, dokumentujące funkcjonowanie cieszyńskiej rezydencji Towarzystwa Jezusowego. Pokazano również unikatowe archiwalia dotyczące działalności misjonarskiej Leopolda Tempesa, w tym jego dziennik, korespondencję i kazania, oraz Liber conversorum z lat 1720–1733, czyli rejestr konwertytów na wiarę katolicką z luteranizmu prowadzony przez cieszyńskich jezuitów.
Zaprezentowano również przykłady polemiki wyznaniowej i działalności wydawniczej Kościoła katolickiego oraz samych zakonników. Wśród prezentowanych druków znalazły się egzemplarze Biblii w przekładzie na język polski z XVI wieku – tzw. Biblii Leopolity oraz Biblii Jakuba Wujka – a także przykłady podstawowego dla Kościoła katolickiego tekstu łacińskiego, czyli Wulgaty. Ponadto umieszczono tu postylle, czyli całoroczne zbiory kazań, stanowiące ważne narzędzie oddziaływania duszpasterskiego oraz formacji religijnej, a także brewiarze i śpiewniki.
Wystawa „Ad maiorem Dei gloriam” stanowi nie tylko dopełnienie nowego tomu Bibliotheca Tessinensis, lecz także jest samodzielną próbą syntetycznego ujęcia dziejów Kościoła katolickiego na Śląsku Cieszyńskim poprzez pryzmat zachowanych źródeł pisanych. Ekspozycja, łącząc perspektywę naukową z narracją wystawienniczą, przybliża szerokiemu gronu odbiorców złożone procesy wyznaniowe, polityczne i kulturowe, które ukształtowały religijny krajobraz regionu.
Agnieszka Laskowska
