Rok 2025 był dla Książnicy Cieszyńskiej czasem szczególnym — rokiem pracy prowadzonej w warunkach głębokiej modernizacji, wymagającej od całego zespołu nie tylko kompetencji merytorycznych, lecz także ogromnej elastyczności organizacyjnej. Trwający III etap inwestycji, obejmujący finalizację prac budowlanych i instalacyjnych, w naturalny sposób ograniczył dostęp do czytelni, galerii i sali konferencyjnej, a jednocześnie wymusił stałe zaangażowanie pracowników w zabezpieczanie zbiorów i nadzór nad ruchem w obiekcie. Mimo tych utrudnień Książnica zdołała nie tylko utrzymać ciągłość swoich statutowych zadań, ale w wielu obszarach osiągnęła wyniki świadczące o jej wyjątkowej odporności i konsekwencji.
Inwestycje i rozwój infrastruktury
Najważniejszym wydarzeniem roku była finalizacja projektu „Modernizacja budynku Książnicy Cieszyńskiej wraz z wdrożeniem nowej oferty dla seniorów oraz dzieci i młodzieży”, współfinansowanego przez MKiDN i Miasto Cieszyn. Zakończono kompleksowe prace aranżacyjne w przestrzeniach publicznych, oddano do użytku zmodernizowane czytelnię, salę konferencyjną oraz sale do pracy z dziećmi i seniorami, a także wykonano kluczowe prace instalacyjne — w tym przyłącze elektryczne i uruchomienie centrali klimatyzacyjnej oraz dostosowanie obiektu do osób ze szczególnymi potrzebami. Równolegle dostosowano serwisy internetowe do standardu WCAG, wzmacniając dostępność cyfrową instytucji.
Rok 2025 potwierdził również wysoką skuteczność Książnicy w pozyskiwaniu środków zewnętrznych. W ramach programu Kultura Cyfrowa zrealizowano projekt digitalizacji inkunabułów, w którego trakcie zeskanowano 60 woluminów o łącznej objętości 28 852 stron. Kontynuowano także prace w ramach serii „Bibliotheca Tessinensis” (finansowanej ze środków Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki), publikując tomy X i XI, zawierające źródła do dziejów żydów oraz Kościoła katolickiego na Śląsku Cieszyńskim a ponadto przygotowano trzy nowe wnioski projektowe, obejmujące działania konserwatorskie i edukacyjne.
Gromadzenie i opracowanie zbiorów
Pomimo ograniczeń lokalowych Książnica utrzymała wysoki poziom prac bibliotekarskich. W 2025 r. pozyskano 1 387 jednostek, z czego zdecydowaną większość stanowiły dary — wyraz zaufania i żywej więzi łączącej instytucję ze środowiskiem lokalnym i naukowym. Wśród wpływów znalazły się m.in. 532 książki, 422 roczniki czasopism, 90 rękopisów oraz 67 jednostek ikonografii. Dary te nie tylko wzbogacają zasób, ale często stanowią jedyne świadectwo historii regionu, którego dokumentowanie jest jednym z filarów misji Książnicy.
W zakresie opracowania zbiorów wykonano 3440 nowych opisów katalogowych, w tym 2106 druków zwartych i 1088 tytułów czasopism. Zakończono również retrokonwersję zespołu czasopism dawnego Oddziału Zabytkowego Biblioteki Śląskiej obejmującą 7260 roczników, wyodrębnionych w latach siedemdziesiątych z wchodzących w skład Oddziału księgozbiorów historycznych. Do bibliograficznej bazy regionalnej dodano 47 nowych rekordów, wzmacniając dokumentacyjny warsztat badań nad Śląskiem Cieszyńskim.
Ochrona i konserwacja zbiorów
Wyłączenie centralnej klimatyzacji postawiło przed zespołem konserwatorskim szczególne wyzwania — latem temperatura w magazynach sięgała 28°C. Dzięki stałemu monitoringowi i dodatkowym zabezpieczeniom nie odnotowano jednak strat. W ciągu roku przeprowadzono konserwację kompleksową 38 jednostek, wykonano 30 napraw introligatorskich, 2 nowe oprawy, 10 dezynfekcji oraz 1290 fotografii dokumentacyjnych. Zakończono także pełne zabezpieczenie zespołu Archiwaliów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego — 9396 kart oczyszczonych i umieszczonych w pudłach bezkwasowych.
Digitalizacja i udostępnianie cyfrowe
Digitalizacja pozostaje jednym z najdynamiczniej rozwijanych obszarów działalności Książnicy. W 2025 r. zeskanowano 73 obiekty (32 219 stron), wykonano 32 219 plików TIFF i 70 plików PDF, a do Śląskiej Biblioteki Cyfrowej dodano 63 nowe publikacje. Łączna liczba wyświetleń materiałów Książnicy w ŚBC wyniosła 384 442, co potwierdza rosnące znaczenie zasobu cyfrowego jako narzędzia popularyzacji i udostępniania dziedzictwa piśmienniczego.
Udostępnianie i edukacja
Choć remont ograniczył statystyki odwiedzin w czytelni (70 czytelników, 514 wizyt), Książnica z sukcesem zrekompensowała to aktywnością w sferze cyfrowej:
- Publikacje w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej odnotowały 384 442 wyświetlenia.
- Profil na Facebooku, promujący zbiory poprzez posty stanowiące popularnonaukowe mikroopracowania, osiągnął zasięg niemal 1,5 miliona wyświetleń.
- Serwisy internetowe instytucji odwiedzono ponad 900 000 razy.
Gdy tylko było to możliwe, Książnica utrzymała także aktywność edukacyjną i popularyzatorską, organizując 13 lekcji bibliotecznych (172 uczestników), oprowadzania dla grup przewodników oraz udostępniając dwie wystawy, w tym ekspozycję „Królewski szczep Piastowy”, którą odwiedziło 311 osób, a zwieńczył znakomity wykład prof. dr hab. Sławomira Gawlasa. Ważnym wydarzeniem, podkreślającym rangę prowadzonych przez Książnicę Cieszyńska prac digitalizacyjnych, było zorganizowane w jej siedzibie XIX zebranie Śląskiej Biblioteki Cyfrowej, po raz pierwszy w historii odbywające się poza Katowicami. Poza oficjalną ofertą Książnicy, jej wnętrza zwiedziło w 2025 r. 1041 turystów.
Podsumowanie
Podsumowując, rok 2025 był czasem strategicznego przełomu. Książnica Cieszyńska nie tylko skutecznie zabezpieczyła i opracowała powierzone jej dziedzictwo, ale dzięki sprawnemu pozyskiwaniu funduszy zewnętrznych, które w istotny sposób wsparły budżet miasta, oddała mieszkańcom Cieszyna w pełni zmodernizowany, bezpieczny i nowoczesny obiekt.
Rok 2025 zapisał się w historii Książnicy Cieszyńskiej jako czas przełomowej modernizacji i oficjalnego potwierdzenia jej wysokiej pozycji na mapie polskiej nauki, co swój najdobitniejszy wyraz znalazło w stanowisku Krajowej Rady Bibliotecznej, która na posiedzeniu 7 marca 2025 r. po raz kolejny pozytywnie oceniła Książnicę Cieszyńską. W piśmie skierowanym do placówki, przewodniczący Rady, dr Tomasz Makowski, potwierdził, iż Książnica niezmiennie spełnia rygorystyczne wymogi stawiane polskim bibliotekom naukowym.
