Miasto można czytać na wiele sposobów. Można odnajdywać jego historię w zabytkach, archiwach i starych fotografiach. Można też szukać jej w miejscach, które mijamy każdego dnia, nie poświęcając im większej uwagi. Jednym z takich zapisów pamięci są nazwy ulic. Korzystamy z nich na co dzień, wskazując drogę, zapisując adresy i umawiając spotkania. Rzadko jednak zastanawiamy się, kim byli ludzie, których nazwiska utrwalono w przestrzeni miasta. Tymczasem za każdą z tych nazw kryje się historia osoby, instytucji lub środowiska, które w różny sposób wpłynęły na dzieje Cieszyna i Śląska Cieszyńskiego.
Wystawa „Patroni cieszyńskich ulic” zaprasza do takiej właśnie lektury miasta. Jej bohaterami są osoby i instytucje upamiętnione w nazwach ulic i placów śródmieścia Cieszyna, a zarazem współtwórcy życia religijnego, społecznego, naukowego, gospodarczego i kulturalnego regionu. Dzięki zachowanym w zbiorach Książnicy Cieszyńskiej rękopisom, dokumentom, fotografiom, mapom i starodrukom można prześledzić nie tylko ich biografie, lecz także historię miasta, które o nich pamięta.
Ekspozycja przypomina również dzieje samego nazewnictwa miejskiego. Współczesny system nazw ulic zaczął kształtować się pod koniec XIX wieku. W 1892 roku, wraz z intensywną rozbudową miasta, opracowano nowy plan przestrzenny Cieszyna, wytyczono kolejne ulice i dzielnice oraz uporządkowano ich nazwy. W następnych dziesięcioleciach nazewnictwo wielokrotnie ulegało zmianom, odzwierciedlając polityczne, społeczne i kulturowe przemiany zachodzące w regionie. W ten sposób mapa miasta stała się szczególnym dokumentem swojej epoki – zapisem pamięci, ale także świadectwem zmieniających się wartości i sposobów postrzegania przeszłości.
Panteon prezentowanych na wystawie postaci otwiera święty Melchior Grodziecki (ok. 1592–1619), jezuita i męczennik, jeden z najbardziej znanych cieszynian w historii. Urodzony w mieszczańskiej rodzinie w Cieszynie, należy dziś do grona patronów, których znaczenie wykracza daleko poza granice regionu.
Wśród najstarszych bohaterów ekspozycji znalazł się również Jakub Singer (ok. 1600–1650/1651) – pierwszy Żyd, któremu pozwolono osiedlić się w Cieszynie na stałe. Jego obecność przypomina o wielokulturowym charakterze dawnego miasta i o społecznościach współtworzących jego historię.
Szczególne miejsce zajmuje ksiądz Leopold Jan Szersznik (1747–1814) – uczony, pedagog, kolekcjoner i fundator biblioteki oraz muzeum. Jego działalność stworzyła fundament instytucji, których spadkobierczynią jest dziś Książnica Cieszyńska. Prezentowane na wystawie materiały pozwalają przyjrzeć się bliżej postaci człowieka, który pozostawił po sobie jedno z najważniejszych dziedzictw kulturowych w historii miasta.
Wystawa przypomina również sylwetkę Ludwika Kluckiego (1801–1877), adwokata, działacza narodowego i burmistrza Cieszyna w latach 1851–1861. Jego działalność ukazuje rolę lokalnych elit w okresie dynamicznych przemian społecznych i politycznych XIX wieku.
W kolejnych częściach ekspozycji spotykamy osoby szczególnie zasłużone dla rozwoju polskiego życia narodowego i społecznego na Śląsku Cieszyńskim. Są wśród nich Paweł Stalmach (1824–1891) – redaktor, publicysta i współtwórca Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego, Ignacy Świeży (1839–1902) – duchowny i działacz społeczny, a także Tadeusz Reger (1872–1938), polityk i poseł reprezentujący interesy mieszkańców regionu na forum parlamentarnym.
Szczególną atrakcją wystawy jest część poświęcona Janowi Kubiszowi (1848–1929), autorowi słynnego utworu Płyniesz Olzo, który z czasem stał się nieoficjalnym hymnem Śląska Cieszyńskiego. Obok wydań drukowanych prezentowany jest unikatowy autograf tego utworu – jeden z najcenniejszych eksponatów całej ekspozycji.
Zwiedzający mogą również bliżej poznać postać Władysława Szybińskiego (1849–1909), patrona jednej z cieszyńskich szkół. Ten wybitny pedagog, nowoczesny rolnik i poliglota zapisał się w historii jako twórca Zimowej Szkoły Rolniczej w Cieszynie oraz propagator nowoczesnych metod kształcenia.
Wystawa prowadzi następnie ku bohaterom XX wieku. Wśród nich znajdują się Paweł Dombke (1888–1965), wieloletni dyrektor Elektrowni Miejskiej w Cieszynie, oraz Gwido Karol Langer (1894–1948), oficer Wojska Polskiego, kierownik grupy kryptologów, która w 1932 roku złamała szyfr niemieckiej Enigmy. Jego historia przypomina, że dzieje Śląska Cieszyńskiego splatają się niejednokrotnie z najważniejszymi wydarzeniami historii Europy.
Opowieść o patronach ulic zamyka sylwetka Andrzeja Szewczyka (1950–2001), jednego z najwybitniejszych współczesnych artystów związanych z regionem. W swojej twórczości wykorzystywał materiały nieoczywiste i symbolicznie nawiązujące do pamięci, historii oraz kultury pogranicza. Nadanie jego imienia jednej z cieszyńskich ulic w 2017 roku pokazuje, że miejski panteon pozostaje otwarty również na osiągnięcia najnowszych pokoleń.
Na wystawie nie zabrakło także instytucji, których znaczenie dla rozwoju życia narodowego, edukacyjnego i kulturalnego regionu było nie do przecenienia. Osobne miejsce poświęcono Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego oraz Czytelni Ludowej, prezentując ich działalność i wkład w kształtowanie świadomości społecznej mieszkańców Śląska Cieszyńskiego.
Integralną częścią ekspozycji są historyczne plany miasta, mapy i fotografie ukazujące wygląd poszczególnych ulic oraz znajdujących się przy nich budynków. Dzięki nim zwiedzający mogą prześledzić, jak zmieniała się przestrzeń Cieszyna i jak historia zapisana została nie tylko w dokumentach, ale również w miejskim krajobrazie.
W istocie wystawa opowiada nie tylko o patronach ulic, lecz także o pamięci zbiorowej – o tym, kogo kolejne pokolenia mieszkańców uznawały za godnego upamiętnienia i jakie wartości chciały zachować dla przyszłości. Nazwy ulic są bowiem czymś więcej niż elementem miejskiej topografii. Stanowią zapis lokalnej historii, świadectwo tożsamości i symboliczny pomnik ludzi, którzy współtworzyli oblicze miasta.
Jednym z bohaterów wystawy jest Jan Michejda (1853–1927), pierwszy polski burmistrz Cieszyna. Pisząc o mieszkańcach Śląska Cieszyńskiego, podkreślał znaczenie pamięci o własnych korzeniach, języku i kulturze. To właśnie z tego środowiska wywodzili się ludzie, których sylwetki prezentowane są na wystawie – duchowni, społecznicy, politycy, nauczyciele, artyści i uczeni, współtworzący dzieje regionu przez kolejne stulecia.
Jak pisał Michejda:
„Myśmy Polacy, lud śląski, to lud polski, należymy do narodu wielkiego, który nie jest, jak to sobie nasi ludzie przedstawiają – głupi, niewykształcony, ale owszem stoi na wysokim stopniu oświaty, który ma jak inne narody wielkich i uczonych mężów. Nasi przodkowie to naród możny, szlachetny. Nasza mowa to mowa piękna, dźwięczniejsza, jak wszystkie zgoła inne języki w Europie. Dlatego nie trzeba nam się wstydzić naszego rodu”.
W słowach tych pobrzmiewa przekonanie, że historia wspólnoty tworzy się dzięki ludziom świadomym własnej tożsamości, a zarazem gotowym działać na rzecz dobra wspólnego. Takich właśnie bohaterów przypomina wystawa „Patroni cieszyńskich ulic”.
Wystawa inauguruje cykl ekspozycji poświęconych patronom cieszyńskich ulic. W kolejnych odsłonach projektu przedstawione zostaną następne osoby i instytucje, których nazwy spotykamy w różnych częściach miasta.
Ekspozycję można oglądać w Galerii Książnicy Cieszyńskiej przy ul. Menniczej 46 od 3 lipca do 14 listopada 2026 roku, w godzinach otwarcia biblioteki. Wernisaż odbędzie się w piątek 3 lipca 2026 roku o godz. 14.00. Autorkami ekspozycji są Jolanta Sztuchlik, Halina Morawiec oraz Beata Tomica.
