PO OSTATNICH DŹWIĘKACH FANFAR. MELCHIOR WAŃKOWICZ NA ZAOLZIU

Okładka Sztafety Kolorowa okładka przedstawiająca wielką budowę przemysłową w górzystym terenie: stalowe konstrukcje dźwigów, rusztowania i betonowe fundamenty. U dołu dużymi czarnymi literami widnieje tytuł „SZTAFETA”, nad nim nazwisko Melchiora Wańkowicza.

„Urodzony w niewoli, okuty w powiciu. Ja taką jedną jesień miałem w życiu”

Do zbiorów Książnicy Cieszyńskiej trafił niedawno przedwojenny egzemplarz Sztafety Melchiora Wańkowicza, wydanej w 1939 r. „książki o polskim pochodzie gospodarczym”. Jej ostatnią, ponad osiemdziesięciostronicową część stanowi Fanfara zaolziańska. Opowiada o Zaolziu, czyli tej części Śląska Cieszyńskiego, która po podziale regionu w 1920 r. znalazła się w granicach Czechosłowacji, wraz z liczną społecznością polską. Wańkowicz napisał Fanfarę po przyłączeniu tego obszaru do Polski jesienią 1938 r. i uczynił z niej finał swojej opowieści o dwudziestoleciu.

Wcześniej prowadził czytelnika przez Gdynię, Mościce, Centralny Okręg Przemysłowy, zapory i elektrownie. Teraz nazywał wydarzenia zaolziańskie „egzaminem” z międzynarodowego znaczenia Polski, sprawności administracji, prężności gospodarki, a przede wszystkim gotowości bojowej. Cieszył się, że książkę o Do zbiorów Książnicy Cieszyńskiej trafił niedawno przedwojenny egzemplarz „Sztafety” Melchiora Wańkowicza, wydanej w 1939 r. „książki o polskim pochodzie gospodarczym”. Zamyka ją ponad osiemdziesięciostronicowa „Fanfara zaolziańska”, dopisana po wydarzeniach jesieni 1938 r. i pomyślana jako zwieńczenie opowieści o dwudziestu latach odbudowy państwa. Wańkowicz nazwał wkroczenie Wojska Polskiego na Zaolzie „egzaminem” z międzynarodowego znaczenia Polski, sprawności jej administracji, prężności gospodarki, a przede wszystkim gotowości bojowej; cieszył się, że mógł zakończyć książkę pokazaniem, „do czego ten wysiłek przywiódł”.

Poprzednie części książki prowadziły czytelnika przez Gdynię, Mościce, Centralny Okręg Przemysłowy, budowane zapory i elektrownie; wszystko to miało świadczyć o rosnących możliwościach Rzeczypospolitej, które jesienią 1938 r. znalazły, w przekonaniu reportera, potwierdzenie nad Olzą. Tak pomyślany finał wyrastał również z dziejów miejscowych Polaków, którzy po podziale regionu utrzymywali własne szkoły, organizacje i prasę, oczekując na zmianę granicy. Wańkowicz znał tę historię i poświęcił jej osobną, obszerną część „Fanfary”.

Kiedy 28 lipca 1920 r. Rada Ambasadorów rozstrzygnęła w Paryżu polsko-czechosłowacki spór o Śląsk Cieszyński, Polska zmagała się z ofensywą bolszewicką, która tego samego dnia dosięgła Białegostoku. Czechosłowacji przyznano powiat frydecki oraz większość powiatów cieszyńskiego i frysztackiego; w częściach tych dwóch ostatnich powiatów, utożsamianych z Zaolziem, według ówczesnych danych rządu czechosłowackiego mieszkało 121 950 Polaków, stanowiących 70,5 proc. ludności. Dla nich podział oznaczał pozostanie poza granicami odrodzonej Polski, dla części zaś także konieczność wyjazdu; przez następne osiemnaście lat musieli bronić miejsca polskiego języka i instytucji w państwie, którego granicy sami nie wyznaczyli. Pamięć o tym doświadczeniu współkształtowała sposób, w jaki przyjęli wiadomość o zbliżającym się wojsku.

Wańkowicz poświęcił tej przeszłości obszerną część zatytułowaną „Czarne lata”, przypominając początki polskiego ruchu narodowego na Śląsku Cieszyńskim, walkę o szkoły i prasę, starcia ze stycznia 1919 r. oraz późniejsze konflikty narodowościowe. Przywoływał dokumenty, statystyki, wspomnienia i nazwiska działaczy, dzięki czemu czytelnik, który wcześniej niewiele wiedział o Zaolziu, mógł zrozumieć, skąd brała się siła oczekiwania na zmianę granicy. Historia została jednak opowiedziana tak, aby prowadziła ku rozstrzygnięciu, które reporter już znał. Paweł Hulka-Laskowski w „Śląsku za Olzą”, pisanym przed kryzysem i wznowionym w 2024 r. przez Kongres Polaków w Republice Czeskiej, pozostawił obraz miejscowego życia mniej podporządkowany nieuchronności takiego finału.

Ksawery Pruszyński, recenzując w 1939 r. całą „Sztafetę”, porównał trasę jej autora do staropolskiego kuligu, który odwiedzał najbogatsze dwory, omijając uboższe zagrody. Uwaga ta dotyczyła doboru rzeczywistych przecież faktów, nie do ich wymyślania, i skłania do uważnego czytania „Fanfary”, w której dokumenty o czechizacji i losach miejscowych Polaków zostały ułożone w opowieść prowadzącą ku październikowi 1938 r. Tym ciekawsze okazują się fragmenty, w których do przygotowanej kompozycji wkradały się wahania, nieporozumienia i przypadkowe spotkania.

Gdy Wańkowicz dochodził do września 1938 r., wykład historyczny ustępował miejsca scenom, w których znacznie swobodniej ujawniał się jego talent. Reporter przemieszczał się między Cieszynem, Skoczowem i miejscami koncentracji wojska, nocował z innymi korespondentami w hotelu Pod Brunatnym Jeleniem, wyczekiwał wiadomości z Pragi. Po doręczeniu ultimatum zapisał nawet obawę, że jego odrzucenie mogłoby doprowadzić do wojny, w której Polska znalazłaby się „po stronie niemieckiej — przeciw demokracjom zachodu”. Kiedy nadeszła wiadomość o przyjęciu żądania, na pierwszy plan wysunęły się dzwony, wizyta u generała Bortnowskiego i przygotowania do wkroczenia, a polityczną niepewność zastąpiła pewność wyrażona w zdaniu o bagnecie jako „najlepszym dyplomacie”.

Najbardziej przekonujący pozostawał jednak Wańkowicz wówczas, gdy pozwalał czytelnikowi wejść w tłum, zajrzeć do skoczowskich gospód, spotkać Morcinka wracającego z Górek od Zofii Kossak przyjrzeć się ludziom, którzy napięcie rozładowywali modlitwą lub piciem. W Czeskim Cieszynie obserwował przerabianie chorągwi czechosłowackich na biało-czerwone; gdy z rozwijanego materiału zniknął niebieski klin, człowiek pilnujący pracy z ulicy zawołał: „Schon gut. Die Schwimmhosen sind weg!”, co reporter przełożył: „Już dobrze, już nie widać majteczek kąpielowych”. Ta mała scena, zabawna i zarazem przejmująca w swojej konkretności, mówi o zmianie granicy więcej niż niejedno uroczyste zapewnienie o dziejowej sprawiedliwości.

Podobną wartość mają rozsiane po książce spotkania z dziećmi zaolziańskimi, doktorem Olszakiem czy ludźmi poszukującymi bliskich w czeskich aresztach. W Raju Wańkowicz zastał zapłakaną siostrę „Żanusa”, przekonaną, że jej aresztowany brat został rozstrzelany, a w książce zamieścił fotografię podpisaną „Żanus jako przewodniczący koła śpiewaczego”. Najprawdopodobniej chodziło o Henryka Hanusa z Raju, pierwszego prezesa frysztackiego chóru „Hejnał”, harcerza zaangażowanego w polskie przygotowania konspiracyjne. Zniekształcone nazwisko nie unieważnia świadectwa reportera, lecz przypomina, że nawet najbarwniejszą relację warto zweryfikować tam, gdzie ocalały inne jej źródla.

Możliwość takiego sprawdzenia daje również lektura tekstów dwóch pisarzy, którzy w tym samym czasie przyjechali nad Olzę, choć z zupełnie innym doświadczeniem i z innymi politycznymi przekonaniami. Od 21 września w hotelu Pod Brunatnym Jeleniem mieszkał Józef Mackiewicz, korespondent wileńskiego „Słowa”, autor wydanego właśnie „Buntu rojstów”, zbioru reportaży, w których opisywał wielonarodowe ziemie północno-wschodniej Rzeczypospolitej i nie oszczędzał jej własnej administracji. Po wojnie napisał m.in. „Drogę donikąd” i „Nie trzeba głośno mówić”, należące do najwybitniejszych polskich powieści XX w.; już w 1938 r. był wszakże reporterem o dorobku i warsztacie, które nakazywały traktować go jako równorzędnego rozmówcę Wańkowicza. Nie wiadomo, czy obaj się spotkali, wiadomo natomiast, że patrzyli na te same wydarzenia z okien tego samego hotelu.

Mackiewicz słyszał głosy zaolziańskich Polaków oczekujących przyłączenia do Polski, ale nie chciał potwierdzać każdej wiadomości, która mogła wzmocnić ich sprawę. Kiedy prasa donosiła o zdobywaniu posterunków i gwałtownych starciach, sprawdził m.in. opowieść o zajściach na ulicy Ostrawskiej i znalazł wybitą szybę, którą nazajutrz wstawiono; skarżył się później, że gdyby sumiennie prostował napływające doniesienia, musiałby nadawać „ciągle tylko zaprzeczenia”. Właśnie w tym uporze, niezbyt wdzięcznym dla czytelników spragnionych sensacji, ujawniała się jego reporterska niezależność, którą Wańkowiczowi, pracującemu nad zamkniętą już wizją książki, trudniej było zachować.

Wojciech Wasiutyński, związany z obozem narodowo-radykalnym i tygodnikiem „Prosto z Mostu”, krytyczny wobec sanacji, przyglądał się pierwszym godzinom po wkroczeniu wojska. W reportażu „Olza wpada do Odry” zapisał, jak na moście wołano do przechodzących żołnierzy po imieniu — „Franek”, „Ferdek”, „Józik”. W bufecie dworcowym, opuszczonym przez obsługę, zobaczył siedzącą przy stoliku rodzinę Czechów; jedna z kobiet płakała bezdźwięcznie. Odnotował również przybyszów z Polski wykupujących papierosy, obuwie, odzież oraz piwo. Sprzeciwił się prasowej legendzie o powszechnym zbrojnym zrywie, stwierdzając: „Powstania nie było”, chociaż wiedział o starciach, ofiarach i miejscowej konspiracji. Miał dość zrozumienia dla zaolziańskich Polaków, by ich patriotyzmu nie mierzyć liczbą wystrzałów: widział siłę społeczności, która przez lata działała w szkołach, organizacjach i ramach prawa, a przecież nie przestała domagać się przynależności do Polski.

Zestawienie tych relacji stawia Wańkowicza w ciekawszym świetle niż proste przeciwstawienie pisarza „państwowego” jego krytykom. Mackiewicz pisał, gdy wynik kryzysu nie był jeszcze przesądzony, Wasiutyński mógł opisać dzień wkroczenia, Wańkowicz natomiast znał już dalszy bieg wypadków i układał z nich finał wielkiej książki; różnica czasu pracy miała znaczenie dla tego, co każdy z nich mógł zobaczyć i sprawdzić. O ile Mackiewicz okazał się najczujniejszy wobec pogłosek, a Wasiutyński najwnikliwiej uchwycił wytrwałość i metody działania zaolziańskich Polaków, o tyle Wańkowicz najpełniej pokazał rozmach i temperaturę samego wydarzenia. Był znakomitym narratorem, lecz jego umiejętność wydobywania z faktów spójnej całości sprawiała, że szczegóły niepasujące do obrazu zwycięstwa łatwiej znikały mu z pola widzenia.

Także po defiladzie, gdy za wojskiem ruszył „Trud powszedni”, Wańkowicz obserwował przede wszystkim próbę sprawności państwa. Za żołnierzami szli cywile z walizeczkami i wypchanymi teczkami; szwedzcy korespondenci wzięli ich za uchodźców, a reporter z pewną satysfakcją pokazał, jak jeden po drugim znikali w urzędach. Przybycie kolejarzy, samochodów pocztowych i transportów żywności prowadziło autora ku pytaniom o renty, ubezpieczenia, szkoły, kopalnie, koksownie i hutę trzyniecką, gdyż dopiero codzienna praca tych instytucji miała dowieść, że wkroczenie armii stanowiło trwałe osiągnięcie.

Zaledwie kilka miesięcy później Gustaw Morcinek i Paweł Kubisz pisali już o przybyszach szukających posad i zarobku, o handlu korzystającym z różnic cen oraz o lekceważeniu ludzi, którzy polskie życie na Zaolziu podtrzymywali przed 1938 r. Ich świadectwa, również polemiczne i wymagające krytycznej lektury, pozwalają dostrzec w „Trudzie powszednim” granicę obserwacji Wańkowicza: opisując tempo przejmowania urzędów i zakładów, mniej uwagi poświęcił temu, jak nową rzeczywistość oceniali po pierwszych tygodniach sami Zaolzianie. Dla pisarza, który w tytule rozdziału zapowiedział odejście od fanfar, była to kwestia niemałej wagi.

Na sposób lektury „Fanfary” wpływała wreszcie szata graficzna całej „Sztafety”, opracowana przez Mieczysława Bermana. Fotografie, mapy, wykresy i fotomontaże nie pełniły w niej roli przypadkowych ilustracji: pierwsza strona zaolziańskiej części, z fotografią żołnierza i tekstem o „egzaminie” dwudziestolecia rozbitym na wąskie kolumny, działała niemal jak plakat. Portrety dawnych działaczy i zdjęcia szkół towarzyszyły historycznemu wywodowi, obrazy mostów oraz tłumów wprowadzały tempo fotoreportażu, a fotografie trzynieckich zakładów przywracały znaną z poprzednich części fascynację przemysłem. Berman pomagał Wańkowiczowi opowiadać, lecz wzmacniał także perswazyjną moc opowieści już wcześniej ułożonej przez autora.

Połączenie dokumentu, obrazu i pojedynczego ludzkiego losu Wańkowicz rozwinął później w „Bitwie o Monte Cassino”, gdzie pojawił się Jan Gazur z Piosecznej, zaolziański Polak przymusowo wcielony do Wehrmachtu. Przechodząc pod Monte Cassino na polską stronę, wołał do żołnierzy: „Dyć nie strzylejcie, jo Polok”; następnie służył w 3. Dywizji Strzelców Karpackich, a po wojnie powrócił na Zaolzie, gdzie po 1989 r. jeszcze przez dziesięciolecia uczestniczył w polskich uroczystościach w mundurze żołnierza armii Andersa. Wojna, która wybuchła niespełna rok po ukazaniu się „Sztafety”, sprawiła więc, że pisarz ponownie spotkał się z doświadczeniem zaolziańskiej polskości, już w okolicznościach, których nie mógł pomieścić w triumfalnej kompozycji „Fanfary”.

Podobną drogą przeszedł Bronisław Firla z Suchej Górnej, w 1938 r. czternastoletni chłopiec, później przymusowo wcielony do niemieckiego wojska, z którego trafił do armii Andersa. Wańkowicz po latach nazwał własny entuzjazm „chciejstwem niedopuszczalnym” i mógł słusznie żałować wiary w trwałość politycznego sukcesu, jaki miał zamknąć jego książkę; ocena ta nie odbierała jednak znaczenia radości przeżywanej wówczas przez zaolziańskich Polaków. Firla, wracając pamięcią do jesieni swoich czternastu lat, parafrazował Mickiewicza: „Urodzony w niewoli, okuty w powiciu. Ja taką jedną jesień miałem w życiu”.

Krzysztof Szelong