Książka – kulturowe DNA Cieszyna – Książnica Cieszyńska

Książnica Cieszyńska rozpoczęła realizację projektu „Książka – kulturowe DNA Cieszyna”, który uzyskał dofinansowanie w wysokości 66 000 zł ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury. Całkowita wartość przedsięwzięcia wynosi 82 706 zł.

Projekt stanowi odpowiedź na potrzebę pogłębienia wiedzy o wyjątkowym dziedzictwie piśmienniczym Cieszyna oraz wzmocnienia kompetencji kulturowych mieszkańców. Jego punktem wyjścia jest przekonanie, że książka od stuleci należy do najważniejszych elementów kształtujących tożsamość miasta. To właśnie wokół książek, bibliotek, drukarń i księgarń rozwijało się życie intelektualne Cieszyna – miasta od wieków położonego na styku różnych kultur, języków i tradycji.

Dzięki bogatym historycznym księgozbiorom oraz działalności instytucji takich jak Książnica Cieszyńska miasto może dziś poszczycić się jednym z najcenniejszych zespołów zabytkowych kolekcji bibliotecznych w Polsce. Zachowane zbiory stanowią nie tylko bezcenne źródło wiedzy o przeszłości regionu, lecz także zapis procesów kulturowych, społecznych i religijnych, które przez wieki kształtowały charakter Śląska Cieszyńskiego. Mimo tej wyjątkowej wartości świadomość znaczenia lokalnego dziedzictwa książki pozostaje nadal niewystarczająca, szczególnie wśród młodszych pokoleń.

Realizowane przedsięwzięcie ma przybliżyć mieszkańcom rolę książki jako nośnika pamięci, wiedzy i wartości kulturowych oraz pokazać jej wpływ na rozwój lokalnej kultury. Poprzez szereg działań, takich jak warsztaty, gra miejska i panele dyskusyjne, uczestnicy będą mogli odkrywać historię książki w regionie, poznawać tradycyjne techniki związane z jej powstawaniem oraz lepiej zrozumieć wielokulturowe korzenie cieszyńskiej tożsamości.

Projekt realizowany przez Książnicę Cieszyńską pozwoli uczestnikom zmierzyć się z szeregiem pytań: Jaką rolę odgrywa książka w budowaniu tożsamości miasta? W jaki sposób dawne biblioteki, księgozbiory i tradycje czytelnicze wpływają na współczesną kulturę Cieszyna? Inicjatywa opiera się bowiem na przekonaniu, że książka jest czymś więcej niż tylko nośnikiem tekstu. Od stuleci współtworzy ona lokalną pamięć, kształtuje wartości, buduje wspólnotę i stanowi ważny element kulturowego krajobrazu Cieszyna.

W ramach projektu przygotowano dwa cykle warsztatów edukacyjnych – skierowane odpowiednio do dzieci i młodzieży oraz do seniorów. Program obejmuje również cykl paneli dyskusyjnych poświęconych dziedzictwu piśmienniczemu regionu, interaktywną grę miejską, warsztaty marmurkowania papieru dla osób z niepełnosprawnościami, a także specjalistyczne szkolenie dla bibliotekarzy z zakresu tworzenia questów i gier miejskich jako nowoczesnych narzędzi edukacji kulturowej.

Część działań została już rozpoczęta, jednak zasadnicza część projektu będzie realizowana od końca czerwca bieżącego roku. Dzięki różnorodności form i grup odbiorców przedsięwzięcie stworzy przestrzeń do poznawania dziedzictwa książki przez mieszkańców w każdym wieku, łącząc edukację, aktywne uczestnictwo w kulturze oraz integrację międzypokoleniową.

Z myślą o seniorach Książnica Cieszyńska przygotowała cykl warsztatów pt. „Książka i pamięć – kiedy książki pachniały inaczej”, który jest już w trakcie realizacji. Spotkania poświęcone są kulturze książki w powojennym Cieszynie i stanowią okazję do odkrywania historii zapisanej zarówno w dawnych publikacjach, jak i w osobistych wspomnieniach uczestników. Interaktywny charakter warsztatów pozwala połączyć pracę z historycznymi materiałami bibliotecznymi z rozmową o codziennych doświadczeniach czytelniczych mieszkańców regionu. Każdemu spotkaniu towarzyszą prezentacje multimedialne, pokazy oryginalnych egzemplarzy książek oraz ożywione dyskusje, podczas których uczestnicy dzielą się własnymi wspomnieniami związanymi z młodzieńczymi lekturami.

Do tej pory odbyły się trzy spotkania poświęcone kolejno podręcznikom szkolnym i książkom młodzieżowym, literaturze podróżniczej oraz dawnym książkom kulinarnym. Przed uczestnikami jeszcze dwa spotkania. Będą to: „Wszyscy czytaliśmy to samo: hity wydawnicze z PRL” oraz „Cieszyńska Drukarnia Wydawnicza – dziedzictwo lokalnej poligrafii”.

Już pod koniec czerwca Książnica Cieszyńska rozpocznie realizację cyklu warsztatów dla dzieci i młodzieży pod wspólnym tytułem „Młodzi w kulturze książki”. Ich celem będzie przybliżenie uczestnikom historii książki oraz tradycyjnych rzemiosł związanych z jej powstawaniem. Cykl obejmie następujące warsztaty:

warsztaty papierniczo-kaligraficzne „Czerpane dziedzictwo”, pozwalające samodzielnie wykonać papier czerpany, pisać gęsim piórem oraz poznać tajniki dawnych pieczęci;
warsztaty drukarskie „Drukiem o kulturze”, przybliżające tradycyjne techniki druku i historię słowa drukowanego;
warsztaty linorytnicze „Wyciśnij kulturę”, podczas których uczestnicy stworzą własne matryce i odbitki;
warsztaty marmurkowania papieru „Kolory kultury”, prezentujące jedną z najpiękniejszych historycznych technik zdobienia papieru.

Szczególnym wydarzeniem w projekcie będzie gra miejska pt. „Cieszyn – miasto książek”, która odbędzie się we wrześniu 2026 roku. Jej scenariusz został zainspirowany wydanym przez Książnicę Cieszyńską w 2010 roku przewodnikiem pod tym samym tytułem autorstwa Henryka Holendra – wieloletniego dyrektora Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego.

Gra skierowana będzie do uczniów cieszyńskich szkół. Uczestnicy, rozwiązując kolejne zadania i zagadki, podążą śladami dawnych bibliotek, rękopisów, starych druków oraz historycznych kolekcji bibliotecznych i archiwalnych związanych z historią miasta i codziennym życiem jego mieszkańców.

Istotnym elementem projektu będzie również otwarty cykl pięciu paneli dyskusyjnych pt. „Kulturowy kod Cieszyna”, poświęconych dziedzictwu książki na Śląsku Cieszyńskim. Do udziału zaproszeni zostaną historycy, bibliotekarze, regionaliści i badacze kultury. Panele rozpoczną się we wrześniu br. i potrwają do listopada br. Tematy spotkań obejmą m.in. historię najstarszych bibliotek regionu, rolę książki religijnej i edukacyjnej, tradycje bibliofilskie oraz najważniejsze dzieła piśmiennictwa cieszyńskiego. Finałowy panel poświęcony zostanie próbie wyłonienia kanonu książek, które w największym stopniu wpłynęły na kształt kultury i tożsamości Śląska Cieszyńskiego.

Projekt uwzględnia także działania skierowane do osób z niepełnosprawnościami. Specjalnie przygotowane warsztaty marmurkowania papieru umożliwią uczestnikom aktywne poznawanie tradycyjnych technik zdobniczych poprzez doświadczenie sensoryczne i twórcze działanie.

Ważnym elementem przedsięwzięcia będzie również wsparcie kadr kultury. Dla bibliotekarzy z regionu przygotowane zostanie specjalistyczne szkolenie poświęcone tworzeniu i wykorzystywaniu questów oraz gier terenowych w edukacji kulturalnej. Zdobyte umiejętności pozwolą rozwijać nowoczesne formy pracy z odbiorcami i zwiększać atrakcyjność oferty instytucji kultury działających w regionie.

Projekt „Książka – kulturowe DNA Cieszyna” pokazuje, że dziedzictwo piśmiennicze nie jest jedynie zamkniętym rozdziałem historii, lecz żywym elementem współczesnej kultury. Dzięki działaniom realizowanym w ramach przedsięwzięcia mieszkańcy regionu mogą lepiej zrozumieć własne korzenie, odkryć bogactwo lokalnej tradycji oraz przekonać się, że książka od wieków pozostaje jednym z najważniejszych fundamentów kulturowej tożsamości Cieszyna.

Przedsięwzięcie stanowi zarazem naturalną kontynuację wieloletniej misji Książnicy Cieszyńskiej związanej z badaniem, ochroną i popularyzacją dziedzictwa piśmienniczego Śląska Cieszyńskiego. Jako instytucja sprawująca pieczę nad jednymi z najcenniejszych historycznych księgozbiorów regionu Książnica nie tylko zabezpiecza materialne świadectwa przeszłości, ale także podejmuje działania pozwalające współczesnym odbiorcom zrozumieć i odczytywać ich znaczenie.

Agnieszka Laskowska