Już w niedzielę 3 maja 2026 r., w dniu 235. rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja, w Książnicy Cieszyńskiej odbędzie się wykład zatytułowany „Testament upadającej Rzeczypospolitej czy krok w kierunku nowoczesnego państwa?”. Wykładowi towarzyszyć będzie pokaz egzemplarzy Ustawy Rządowej z 1791 r. ze zbiorów Książnicy Cieszyńskiej. Wydarzenie poprowadzi Agnieszka Laskowska.
W drugiej połowie XVIII wieku Rzeczpospolita formalnie istnieje, faktycznie jednak od dawna nie jest już państwem w pełni suwerennym. Elementy ustroju określanego jako demokracja szlachecka stają się narzędziami paraliżującymi funkcjonowanie państwa. Liberum veto rozbija sejmy, magnateria buduje własne zaplecza polityczne, a obce mocarstwa coraz śmielej ingerują w sprawy wewnętrzne kraju. W takich warunkach realna reforma państwa wydaje się coraz mniej prawdopodobna.
W tym czasie pojawia się jednak pokolenie wychowane w duchu Oświecenia, przekonane, że państwo można naprawić. W atmosferze napięcia, politycznych kalkulacji i geopolitycznych zależności rozpoczyna się ambitny projekt reform ustrojowych, którego kulminacją staje się uchwalenie Konstytucji 3 maja – aktu, który do dziś budzi podziw, ale i kontrowersje.
Czy była to nowoczesna konstytucja, wyprzedzająca swoją epokę, czy raczej kompromis między starym porządkiem a nowymi ideami? Czy sposób jej uchwalenia był przejawem politycznej odwagi, czy też naruszeniem obowiązujących zasad? I wreszcie – czy była realną szansą na ocalenie państwa, czy raczej ostatnią próbą jego ratowania?
Podczas wykładu przyjrzymy się nie tylko tekstowi Ustawy Rządowej, lecz także kulisom jej powstania: napięciom politycznym, procesowi przygotowania reform oraz okolicznościom ich uchwalenia. Omówione zostaną najważniejsze rozwiązania ustrojowe – od zniesienia liberum veto oraz ograniczenia zasady wolnej elekcji (wprowadzenia dziedziczności tronu), przez próbę wzmocnienia władzy państwowej, aż po ograniczenie praw politycznych tzw. szlachty gołoty i rozszerzenie praw mieszczan.
Omówione zostaną również paradoksy Konstytucji 3 Maja – aktu, który jednych pozbawiał części dotychczasowych przywilejów, innym otwierał nowe możliwości; wzmacniał państwo, a zarazem nie zrywał całkowicie z dawnym porządkiem; budził entuzjazm jednych i sprzeciw innych. Spróbujemy spojrzeć na nią oczami jej współczesnych – nie tylko jako na symbol, którym stała się później, lecz jako realny projekt polityczny.
Wspólnie poszukamy odpowiedzi na pytanie, czym była Konstytucja 3 Maja dla jej twórców i dla ówczesnego społeczeństwa – czy początkiem nowego ładu, czy raczej ostatnią próbą ratowania państwa zmierzającego ku upadkowi.
Podczas wydarzenia zaprezentowane zostaną egzemplarze Ustawy Rządowej z 1791 r. ze zbiorów Książnicy Cieszyńskiej, w tym pierwodruk (jedno z pierwszych wydań) Konstytucji 3 Maja. Dokument ten ukazał się w drukarni Michała Grölla najprawdopodobniej w ciągu kilku dni po jej uchwaleniu, między 5 a 8 maja 1791 r., w nakładzie szacowanym na około 300 egzemplarzy.
Egzemplarz przechowywany w zbiorach Książnicy pochodzi najprawdopodobniej z pierwszego, niezwykle rzadkiego nakładu. Jego znaczenie wykracza jednak poza wartość bibliograficzną. Jako część zbiorów Czytelni Ludowej w Cieszynie – jednego z najważniejszych ośrodków życia narodowego na Śląsku Cieszyńskim – stanowi on materialne świadectwo przywiązania do polskości, troski o zachowanie narodowego dziedzictwa oraz ciągłości tradycji patriotycznej w regionie.
Serdecznie zapraszamy!
Agnieszka Laskowska
